Είναι μερικές φορές που μια αναζήτηση στο Google μπορεί να σε φέρει μπροστά σε διαμάντια. Έτσι ανακάλυψα ένα εξαιρετικό κείμενο του Νίκου Θεοδοσίου για τους κινηματογράφους της Θεσσαλονίκης, το οποίο μεταφέρω εδώ σε συντομία (στο τέλος θα βρείτε τον σύνδεσμο για ολόκληρο το κείμενο).
Αν και τα σημαντικά καλλιτεχνικά δρώμενα συμβαίνουν συνήθως στις πρωτεύουσες, η Θεσσαλονίκη κατέχει τα πρωτεία σε πολλές καινοτομίες. Χάρη στην προνομιακή γεωπολιτική της θέση, η πόλη γεύτηκε τη μαγεία της 7ης τέχνης ελάχιστους μήνες μετά την πρώτη της εμφάνιση, στα μέσα του 1897.
Τα πρώτα βήματα: Προβολές σε μπυραρίες και καφέ
Όπως και στην Κωνσταντινούπολη, η πρώτη προβολή στη Θεσσαλονίκη έγινε σε μπυραρία. Τα «τοπία του Παρισιού» εντυπωσίασαν τους Θεσσαλονικείς που έτρεξαν να δουν «την πιο διασκεδαστική εφεύρεση του αιώνα». Όπως συμβαίνει συχνά, υπάρχουν διχογνωμίες για το ακριβές σημείο. Κάποιες πηγές αναφέρουν την μπυραρία «Τουρκία», ενώ μια άλλη εκδοχή θέλει την προβολή να έγινε στο καφέ σανταν «Αλάμπρα», ιδιοκτησίας ενός Σεφαραδίτη Εβραίου.
1903: Το «Ολύμπια» και η πρώτη μόνιμη στέγη
Η τεράστια ανταπόκριση του κοινού οδήγησε στην ανάγκη μόνιμης στέγης. Έτσι, το 1903 έχουμε τη πρώτη μόνιμη κινηματογραφική αίθουσα. Το Θέατρο ποικιλιών «Ολύμπια» στην παραλιακή οδό (μεταξύ Πλατείας Ελευθερίας και ξενοδοχείου Σπλέντιτ). Ιδρυτές του ήταν ο ηθοποιός Πλούταρχος Ιμπροχώρης και ο φωτογράφος Jean Leitmair, ο οποίος έφερε τα μηχανήματα προβολής από την Ευρώπη.
Η εποχή των μεγάλων αιθουσών: «Πατέ» και «Σπλέντιτ»
Το 1911 εγκαινιάστηκε ο κινηματογράφος «Πατέ» του Αρών Κοέν στην παραλιακή. Ένα σινεμά πολυτελείας με:
- Πρώτη και δεύτερη θέση.
- Προβολή έγχρωμων («χρωματιστών») ταινιών.
- Ζωντανή ορχήστρα υπό τον μουσικό κ. Βάιτ.
- Πρωινές παιδικές προβολές με εισιτήριο 1 γρόσι.
Λίγα χρόνια αργότερα, το «Σπλέντιτ» μετακομίζει από την παραλία στην Πύλη Βαρδαρίου (οδός Αγίας Παρασκευής), σηματοδοτώντας τη δημιουργία μιας νέας κινηματογραφικής «πιάτσας»
Ο κινηματογράφος στα χαρακώματα (Βαλκανικοί & Α’ Π.Π.)
Οι Βαλκανικοί πόλεμοι (1912-13) προσέλκυσαν πάνω από 20 οπερατέρ από όλη την Ευρώπη. Τότε εκδηλώθηκε για πρώτη φορά ελληνικό κρατικό ενδιαφέρον για την κινηματογράφηση, έργο που ανέλαβε ο Ούγγρος τεχνίτης Ζόζεφ Χεπ. Στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο κινηματογράφος έγινε εργαλείο προπαγάνδας. Το «Ολύμπια» (1916) φιλοξένησε δωρεάν προβολές για μαθητές ως μέρος της συμμαχικής προπαγάνδας, ενώ στο «Παλλάς» (1917) γίνονταν συναυλίες υπέρ του Στρατού της Ανατολής.
Πρόσφυγες και νέες πιάτσες: Από το Χαμάμ στο Σινεμά
Η Μικρασιατική Καταστροφή και η έλευση των προσφύγων έφεραν νέα άνθηση. Δαιμόνιοι επιχειρηματίες μετέτρεψαν απίθανους χώρους σε σινεμά:
- Το Γενί Χαμάμ έγινε ο κινηματογράφος «Αίγλη» (1925).
- Το τζαμί Χαμζά Μπέη μετατράπηκε στο γνωστό «Αλκαζάρ» (1932).
Παράλληλα, ο λαϊκός κινηματογράφος «Μοντέρν» προκαλούσε αντιδράσεις στους κύκλους του “καλού κόσμου” της παραλίας, με την αστυνομία να τον κλείνει προσωρινά το 1924 για λόγους… υγιεινής και ηθικής.
«Κουρσάλ»: Ο μοναδικός πλωτός κινηματογράφος!
Τον Ιούνιο του 1925, η Θεσσαλονίκη αποκτά κάτι μοναδικό: Τον πλωτό κινηματογράφο «Κουρσάλ». Ήταν υπαίθριος, πάνω στη θάλασσα και διαφημιζόταν ως «πρωτοφανής αμερικανισμός» (αν και δεν υπήρχε κάτι αντίστοιχο στην Αμερική). Οι θεατές πήγαιναν εκεί όχι τόσο για τις ταινίες β’ προβολής, όσο για να απολαύσουν τον δροσερό μπάτη, φρέσκα ψάρια και παγωμένη μπύρα ή γρανίτα.
Η Χρυσή Εποχή και ο «Ομιλών Κινηματογράφος»
Το 1926 η Θεσσαλονίκη διέθετε 7 κινηματογράφους, αριθμός εντυπωσιακός για τον πληθυσμό της. Τότε η πόλη απέκτησε τα “παλάτια”:
- «Διονύσια» (1926): αποτέλεσε το τελειότερο οικοδόμημα του είδους στην Ανατολή, με 1.000 καθίσματα.
- «Ηλύσια» (1930): Το όνομά ήταν αποτέλεσμα δημοψηφίσματος!
Η έλευση του ήχου («ομιλών κινηματογράφος») το 1930 έφερε αρχικά κρίση και μείωση εισπράξεων λόγω κόστους, αλλά γρήγορα κέρδισε το κοινό.
Σινεμά και Ταξική Πάλη: Το «Αττικόν»
Οι κινηματογράφοι της Θεσσαλονίκης λειτούργησαν συχνά ως πεδία ταξικών συγκρούσεων. Το «Αττικόν» στον Βαρδάρη, δίπλα στα καπνεργοστάσια, έγραψε τη δική του πολιτική ιστορία. Φιλοξένησε ομιλίες του Εργατικού Κέντρου, του ΚΚΕ, αλλά και επεισοδιακές συγκεντρώσεις, όπως αυτή του σοσιαλιστή Γιόχαν Σάσενμπαχ το 1926 που έληξε με γροθιές και τον ύμνο της «Διεθνούς».
Οι κινηματογράφοι της πόλης το 1936: Αχίλλειον, Αλκαζάρ, Απόλλων, Αττικόν, Διονύσια, Ηλύσια, Κυβέλεια, Νέον Εθνικόν, Ολύμπια, Πάλας, Πάνθεον, Πατέ, Φοίνιξ.
Κατοχή: Τα «Soldaten Kino»
Με την είσοδό τους στην πόλη οι Γερμανοί προχώρησαν σε επίταξη:
- Τα «Διονύσια» έγιναν Soldaten Kino.
- Το «Πατέ» άλλαξε σε Germania Kino.
- Τα «Ηλύσια» πέρασαν στα χέρια του ιταλικού στρατού. Στον εξώστη των Ηλυσίων, Έλληνες και Ιταλοί στρατιώτες αντάλλαζαν αγαθά και αντιφασιστικές απόψεις.
Η γέννηση του «Ολύμπιον»
Η τελευταία αναλαμπή των μεγάλων αιθουσών ήρθε με το κτίσιμο του «Ολύμπιον» στην πλατεία Αριστοτέλους (1947-1950), έργο του αρχιτέκτονα Ζακ Μωσσέ. Ένα κτίριο-σύμβολο που ευτυχώς λειτουργεί μέχρι σήμερα.
Μέχρι το 1970, η Θεσσαλονίκη έφτασε να μετρά 98 κινηματογραφικές αίθουσες, σφραγίζοντας τον τίτλο της ως η πιο σινεφίλ πόλη της Ελλάδας.
Μπορείτε να βρείτε ολόκληρο το κείμενο του Ν.Θεοδοσίου εδώ.
Θερινά Σινεμά στη Θεσσαλονίκη: Ο Απόλυτος Οδηγός για Νύχτες με Γιασεμί και Ποπ Κορν